Yerli uçakla uçmayı denemek

761

Ankara’dan çıkıp İstanbul’a doğru yol alırken Sincan tarafına saparsanız karşınıza bir organize sanayi bölgesi çıkar. Hemen her fabrikanın girişinde ya da çatısında bulunan tabelalarda farklı firmaların ismiyle karşılaşırsınız. Eğer ismi tanıdık gelmiyorsa o fabrikada ne üretildiğinden çok da haberdar değilsinizdir.

İşte bu bölgedeki firmalardan biri olan Küçükpazarlı Havacılık (KPA), bugün Airbus ve Boeing dahil havacılık endüstrisindeki pek çok şirkete parça üretir. Üretilen parçalar arasında dünyanın en büyük yolcu uçağı da olan Airbus A380’in kapılarından tutun, İtalyan helikopter üreticisi Agusta’nın modellerindeki kritik parçalara, Türkiye’de yaygın kullanılan Sikorsky helikopterlerin bazı modellerine ait parçalardan Boeing B737’lerde bulunan 200’e yakın parçaya kadar çok sayıda, kimi metrelerce uzunlukta kimiyse avuç içine sığabilecek parçalar yer alıyor.

2019'da seri üretimine başlanması planlanan 32 kişilik TRJ-328.
2019’da seri üretimine başlanması planlanan 32 kişilik TRJ-328

Eğer Ankara – İstanbul arasındaki güzergahınız otoyol üzerinden değil de eski yol olan Kızılcahamam üzerindense bu kez TAI (TUSAŞ) tesisleri karşılar sizi. Özel izinle girebildiğiniz bu tesislerde insansız hava aracı ANKA‘dan, yeni nesil temel eğitim uçağı Hürkuş‘a kadar -kimi gökyüzüne yükselmiş- çok sayıda proje karşılar sizi.

Eğer Ankara’nın dışına çıkmak istemiyorsanız Çankaya’da bulunan Fotoniks firmasıyla karşılaşabilirsiniz. Tam adı Fotoniks Askeri Elektronik ve Elektro-Optik Sistemleri olan şirket Mayıs ayı başında ABD’li BAE Systems ile işbirliğine giderek TAI üretimi Hürkuş uçaklarının sanal gösterge panelini geliştirmeye başladı.

Bu örnekleri daha da çoğaltmak mümkün. 2004 yılında Savunma Sanayi Müsteşarlığı’nın belirlediği “Yan Sanayi Geliştirme Stratejisi” ile başlayan bu hareketlenme, bugün sadece TUSAŞ’ın (TAI) yurtiçi ve yurtdışında 250’den fazla firma ile çalışmasını beraberinde getirmiş durumda. TAI, süreci kolaylaştırmak adına açtığı özel “Yardımcı Sanayi Yönetim Sistemi” portalında ilgili firmalara oldukça detaylı bir başlangıç yardımında da bulunuyor.

Açıklanan yerli uçak ne kadar yerli?

Başbakan Ahmet Davutoğlu tarafından tanıtılan “yerli uçak” projesinde Davutoğlu’nun açıklamalarında yerli uçakların seri üretiminin 2019’da başlayacağı belirtiliyor. 1,5 milyar dolarlık yatırım yapılacağı belirtilen yerli uçak projesindeki işortakları arasında STM Savunma Teknolojileri, ABD’den Sierra Nevada Corporation (SNC), Aselsan, TEI, Havelsan, THY Teknik, Alp Havacılık, Kale Havacılık, TCI ve TSI’nin adı geçiyor.

32 ve 70 kişilik olmak üzere, havacılık jargonunda “dolmuş uçak” olarak da tanımlanan sınıfta yer alan kısa mesafe uçakları için açıklanan üretim adedi ise 48. Uçağın yerlilik oranı için Başbakan Davutoğlu, 32 kişilik olan modelin Almanya üretimi olan ancak rekabet nedeniyle 2002’de kepenk kapatan Dornier’in 328 modelinin revize hali olacağı, 70 kişilik versiyonunsa “yüzde 100 yerli üretim” olacağını söylemişti.

Savunma Sanayii Müsteşarı İsmail Demir ise daha temkinli bir açıklamayı resmi tanıtım öncesi Habertürk TV’deki Airport programında yapmıştı: “Bilinen bir uçakla başlayıp kendi özgün uçağımızı buna paralel olarak geliştirmek diye bir yol haritası var. Bu da Türkiye’de imal edilmiş bir uçağın inşallah 3-4 sene sonra çıkması demek. Dikkat ederseniz Türkiye’de imal edilmiş bir uçak diyorum. Milli veya tamamen yerli uçak kelimesini kullanmıyorum. Ama bu uçağın asli unsurlarının birçoğunu biz Türkiye’de imal etmekte kararlıyız.

Neden kısmen yerli?

Havacılık sektörünü biraz olsun yakından takip edenler, bir yolcu uçağının üretilip gökyüzünde yolcu taşıyabilir hale gelmesi için çok önemli aşamalardan geçmesi gerektiğini bilir. Bunlar arasında, çoğunluğu uçuş güvenliğini içeren uluslararası sertifikasyonlar önemli bir yer tutar. Yerli uçak tipi için seçilen Dornier’in 328 modeli 1991 – 2000 yılları arasında toplam 217 adet üretilmiş ve gerekli sertifikasyonlara sahip olan bir uçak. İskoçya’nın Loganair şirketi bu uçakların ilk müşterisi olmuş, daha sonra ise Avusturya merkezli Air Alps ve Danimarka merkezli Sun Air of Scandinavia kullanmaya başlamış.

Dornier 328 ve yerli TRJ-328 farkı

Üretimi 2000 yılında sona eren orijinal Dornier 328
Üretimi 2000 yılında sona eren orijinal Dornier 328

200’den fazla üretilen ancak son üretimi 2000 yılında gerçekleşen Dornier 328 ile tanıtımı yapılan yerli T328 arasında önemli farklar bulunuyor. Her ne kadar yapılan tanıtımda uçağın küçük bir jet uçağı olduğu görülse de, telif hakları sahipleri Türk olan SNC’de bulunan orijinal Dornier 328’in pervaneli (turboprop) olması akıllarda soru işareti oluşturuyor. Türkiye’nin, Borajet’in ATR 72 modeliyle tanıştığı bu tip uçaklar beklenen taleple karşılaşmamış ve Borajet bu uçakları filosundan çıkartarak Brezilyalı Embraer’in E190 model 100 yolcu kapasiteli uçağına geçiş yapmıştı.

Bu noktada, telaffuz edilen 2019’a kadar yerli uçakta kullanılacak jet motorunun nereden tedarik edileceği merak konusu. Resmi açıklamalarda buna yönelik bir detay verilmezken, benzer bir motorun 70 kişilik, tamamı yerli olacağı söylenen uçakta da olacağı düşünüldüğünde yerlilik oranının ne olacağı sorusunun yanıt bulması gerekiyor.

2022’de yüzde 100 yerli uçak mümkün değil

Uluslararası havacılık kuralları gereği, sıfırdan geliştirilen bir uçak için gerekli sertifikasyonların alınması, test uçuşlarının yapılması derken yıllar boyu süren bir süreç söz konusu. Bu süreçler, yalnızca küçük çaplı uçaklar ve üreticileri için değil, Airbus ve Boeing gibi dünyanın iki önemli havacılık şirketi için de geçerli. Politik bir iddiadan öteye gidemeyecek olan “yüzde 100 yerli” savının yerine getirilmesi için uçağın kapısından tekerleğine, uçuş sistemlerinden motoruna, hatta motordaki dişlilere kadar binlerce parçanın yerli üretim olması gerekiyor.

Diğer yandan yazının başında belirttiğimiz uçak parçası üreten şirket örneklerinin yanına yenilerinin de ekleneceğini öngörmek çok da yanıltıcı olmayacak. Türkiye’de TEI (Tusaş Motor Sanayii) ile uçak motoru geliştirme konusunda Ar-Ge çalışmaları yürüten General Electric’in GE Havacılık bölümünün çalışmalarını hızlandırması beklenebilir.

Yerli uçağın rekabet şansı

TRJ 628, üretimi gerçekleştiği takdirde Türkiye'de de kullanılan Embraer E190'un rakiplerinden biri olacak
TRJ 628, üretimi gerçekleştiği takdirde Türkiye’de de kullanılan Embraer E190’un rakiplerinden biri olacak

Bugün dünyadaki havacılık sektörüne baktığımızda üç farklı uçak üreticisi grubundan söz etmek mümkün: Airbus ve Boeing gibi büyükler, Bombardier, Embraer gibi bölgesel uçuşlar için uçak üretenler ile Cessna veya Gulfstream gibi yolcu sayısı az ve kimi tarımsal ilaçlamada, kimiyse özel jet olarak kullanılan tipte uçak üretenler. Bunlara elbette Lockheed-Martin gibi askeri uçak üreticileri ile SpaceX gibi uzay yolculukları geliştirenler de eklenebilir. Ancak üretilecek modeller açısından bakıldığında en büyük rakiplerin Brezilyalı Embraer ve Kanadalı Bombardier olacağını söylemek mümkün.

Üretimi planlanan her iki modelin de bölgesel uçuş rekabetine katılacağı düşünüldüğünde ise hedef müşteri kitlesinin THY, Lufthansa, Emirates gibi uzun mesafelerde çok sayıda yolcu taşıyan şirketler değil, Anadolujet ya da Pegasus ve Atlas Global gibi yurtiçi yoğun uçanlar olduğu kesin. Devlet desteğinin bulunması nedeniyle özellikle Anadolujet’in filosunun büyük bölümünün -2015 Mayıs itibariyle 3’ü Embraer 190 olmak üzere toplam 26 uçağı var- yerli uçakla değişeceğini öngörebiliriz.

Potansiyel pazarlardan biri olan Avrupa’daki küçük çaplı üreticiler ise uçak ve yolcu sayısı bakımından hedeflenen 48 adetlik satışa ulaşılmasında yeterli olmayabilir. Havacılık gibi, güvenliğin ve güvenilirliğin uçak tercihinde üst seviyede olduğu bir konudan bahsediyorken bu tip havayolu şirketlerinin tercihi haline gelmek için yalnızca “fiyat avantajı” yeterli olmayacaktır.

Sonuç

Konuyu toparlamak gerekirse yerli uçak üretiminin bir hayal olmadığını söyleyebiliriz. Ancak politik vaatler arasında belirtildiği gibi yüzde 100 yerli olarak üretilmesi ve üretilen her uçağın neredeyse anında satılacağı söylemleri, içi boş bir iddiadan öteye gitmeyecek gibi görünüyor.